Жыныстык байланыш жөнундө билим берүү чындап эле абдан маанилүүбу?

Дүйнө күн сайын өнугуп жана өркундөп жатат. Бирок, жыныстык билим берүү темасы азыркыга чейин бизди четтен өтуп келет. Чынында, көпчулук адамдар азыркы кунгө чейин айыз учурунда болгон жыныстык катнаш же узулгөн жыныстык катнаш каалабаган кош бойлуулукка алып келбейт деп ишенишет. Көбунчө адамдар жыныстык жолдор менен жугуучу оорулар дароо эле сезилет, ал эми ооруу дароо сезилбесе, баары жакшы деп ишенет. Көпчулук айымдар өзунун партнерунан жыныстык жолдор менен жуугучу оорулар жөнундө справка алуудан коркушат, алар ошол эле учурда, жыныстык катнаш биринчи учурда кишилерге керек деп ишенишет, анткени алар эркектер, аялдардын ырахаты болсо экинчи орунда турат, же болбосо эч качан талкууланбайт. Адамдар өзунун каалоосу жөнундө суйлөшпөйт анткени алар кулкуу же шылдын болуунун коркунучунда жашашат. «Менин либидом аябай томон, бирок ал ар дайым көп каалайт, мен баш тарта албайм», «Мага жыныстык катнашуунун бул туру жагат, бирок мен бул жөнундө айтсам аны таарынтып аламбы деп корком» - бунун баары апалардан жана чон апалардын жыныстык журум турумдун мисалдары, анткени СССР учурунда «жыныстык катнашуу болгон эмес».

Жакында мен бири-бирине аябай карама-каршы келген биздин шаардын мэри менен болгон интервьюну көрдум, ал интервьюсунда жыныстык билим берууну мектеп программасына киргизуунун зарылчылыгы жөнундө активдуу жактап жатты, эгерде биз жыныстык катнашууну мектеп программасына киргизбесек, биздин өлкөго кандай таасирлери тийиши мумкун экендиги жөнундө тушундуруп берип жатты. Интервьюердин суроосуна «Силер окуучуларга ВИЧ, жыныстык жол менен жугуучу оорулар жана эрте кош бойлуулук жөнундө да айтып бересиздерби?», мэр ойлонуп туруп «А эмне учун мен аларга булар жөнундө айтып берем», деп жооп берди. Ошол жерде мен аябай чочудум. Ар бир ата-эненин милдети, канчалык психологиялык мааниде татаал болбосун – жумшак, кыйынчылыксыз жол менен, баланын психикасын жаракаттабай жыныстык катнашуудагы макулдук, эмне учун адамды башка бирөө кол тийгизуусунө өзунун макулдугу менен гана болушуна укугу бар экенин, контрацепция бир гана презервативдер менен чектелбестигин, сексуалдык ориентациялардын ар-турдуулугу жөнундө, мастурбация менен өзуну-өзу таанып билуу сексуалдык билим беруунун узгултуксуз жана кадимкидей бөлугу экенин, ар-бир адамдын денеси жана мунөзу ар-кандай көрунушундө жеке жана сулуу болуп эсептелиши жонундо суйлошуу. Жыныстык катнашуу жөнундөгу суйлөшуулөр аморалдуу эмес, бул жол менен ар-бир ата-эне өзунун балдарын көчөдө айтылган баяндардан жана мектептеги токуп чыгарылган айтуулардан коргоо учун жасаган эн туура кадамы. Коом секс темасында суйлоону уят көрө берсе, биз ВИЧ эпидемиясын көрө беребиз, зордуктоо жана бактысыз уй-булөөлөр «эрте кош бойлуулук» боло берет, жаратылыш физиологиясын тузулушу боюнча суйлөшуулөр менен биз булардын алдын алсак болмок, «уят» деген сөз менен эч кандай окшоштугу жок.


Иллюстраторка Астильба, 16 лет. г.Бишкек, Кыргызстан.
Эмне жөнундө билуу зарыл:

  1. Бир аз статистика

Россияда жыныстык жашоонун башталышынын орто курагы томондоп жатат. 1996 жылы орточо россиялыктар 19,5 жашта жыныстык жашоону баштаган. Ал эми 2006 жылы – кеч өспурумдөгу жаштар – 16 жашында. Дуйнө боюнча жыныстык катнашуунун орто курагы – 17 жаш. 2014 жылы жаштардын арасында өткөрулгөн сурамжылуунон жыйынтыгында 15 жаштагы 41% кыздар жыныстык катнашта тажрыйбасы бар. Ошол эле учурда 15 жаштагы кыздардын 30% жыныстык жашоону буга чейин башташкан. Алардын ичинен 8% заманбап кыздар 13 жашында кыздыгынан айрылышкан. Бул сандардын эн кейиштуусу 35% учурларда эрте кош бойлуулук гинекологиялык оорууларга чалдыгууга алып келген, алардын ичинен 50% өспурумдөр конрацепция негиздери жөнундө кабары жок. Россия ушул кунго чейин Европа өлкөлөрунун арасында боюнан алдыруу боюнча биринчи болуп турат. Толугу менен, Россияда Белоруссияга караганда боюнан алдыруу коэффициенти 2,27 эсеге көп, ал эми Украинага караганда 1,5 эсеге көп.

  1. Жыныстык катнашууга макул болуу

Жыныстык катнашууга макулдук беруу курагы, жазык мыйзамда өз алдынча чечим алууга, качан жана ким менен жыныстык катнашууга барышы жөнундө өзу чечууго уруксат берилген жаш. Тактап айтканда, кеп өз ыктыйары менен болгон байланыш жонундо, ал эч кандай турдө зордуктоо жөнундогу сөз эмес. КМШ мамлекеттеринин аймагында жана көп Европа өлкөлөрундө - 16 жаш болуп эсептелет. Сексуалдык зордук-зомбулук жөнундө өтө узак жана коп жаза берсе болот, бирок, кыскача айтканда:

«Болушу мумкун» - «ооба» дегенди билдирбейт.

«Мумкун» - «ооба» дегенди билдирбейт.

«Көрөбуз» - «ооба» дегенди билдирбейт.

Кыз мас учурунда эмне кылып жатканынын тушунбөй турган кезде, аны пайдаланып жыныстык катнашууга баруу – бул зомбулук. Анын журум туруму кандай болбосун, канчалык кыска юбка кийип журбөсун, кийген кийими жана ачык кылыктанган журум туруму жыныстык катнашууга эмес – тескерисинче коммуникацияга чакыруу. Ошондуктан «ал бийледи, кылыктанды жана өбушту» - кыздан эч нерсени талап кылууга укуктуу эмес жана кыз баарына макул дегенин да билдирбейт. «Ал ным болуп калды» - кыздын каалоосун же жыныстык катнашууга даяр экендигин билдирбейт, тескерисинче бул стресске болгон конкреттуу ситуациядагы рекция болушу мумкун. Кыз жыныстык катнашууну каалайбы же жокпу, аны билуу учун жөн эле озунон суроо керек. Бир гана так жана мас эмес абалда айтылган «ооба» макулдукту билдирет. Секс – бул максат же байге эмес, бул эки тараптын макулдашкандан кийин болгон ыракаты. Жыныстык катнашууга сөзсуз турдө компания учун аракет кылуунун зарылчылыгы жок, андан кийин эч ким дароо эле бойго жетип калбайт. Россияда сексуалдык куугунтуктоого ар экинчи аял/кыз кезигет. Андыктан «жок» деп ачык, так, катуу жана кулбөй айтууну билуу – аябай зарыл, анткени кыздарды бир гана сылыктыкка жана баш ийуугө гана тарбиялоо бул кезде орунсуз. Адамдар сексуалдык зомбулуктан өзунун тышкы көрунушунөн, жашынан жана сутканын убакытынан көз карандысыз жабыр тартышат. Ошондуктан, кыздарды өзунун чек арасын урматтап билууну тарбиялоо – маанилуу алдын алуу чарасы.
Иллюстраторка Астильба, 16 лет. г.Бишкек, Кыргызстан.
3. Контрацепциянын эн көп таралган ыкмалары


- Презерватив (яалдарга/эркектерге)

БДОнун маалыматына караганда, презерватив 90% каалабаган учурда кош бойлуулукка алып келет. Негизги кемчилиги – презерватив катнаш учурунда айрылып кетиши мүмкүн.


- Календардык метод

Секстен бир эки кун алдын ала жана овуляциадан бир эки кун өткөндөн кийин жыныстык катнашуудан кармануу. Эң чоң минусу – овуляция башталганда, айрыкча регулярдык эмес менструациалык циклды так эсептөөгө мумкунчулуктун жоктугу. Бул температуралык метод менен дагы болот (ар куну базалык температураны өлчөө, овулияцияга чейин – аз аздан тушуу, андан кийин – градуска карап аз-аздан көбөйтуу).


- Жатындын ичиндеги спираль

Ал 3,5 же 7 жылга чейин доктурдун көзөмөлу менен ар жарым жылда коюлат, анын эффективдуулугу, изилдөөлөргө караганда - 98-99 %. Кемчиликтери: суук тийуу көбөйуп кетуу коркунучу, жатындан сырткары бойго бутуу, көп учурларда , оорулуу менструацияны алып келуу. Ошондой эле жатындын ичиндеги спираль жыныстык жол менен жугуучу оорулардан сактабайт.


- Гармоналдык контрацепция

Оозэки ичуу контрацепциясы (таблеткалар). Билуу зарыл: курбулардын пайдасыз тажрыйбаларын угуунун кереги жок, таблеткалар өзунөн өзу салмакты көбөйтпөйт, бирок кээде ачка болуу сезимин кучөртөт. Туура колдонулганда (адистин сунушу менен гана) айыздын учурундагы оорууну азайтат, бетке чыккан ыссыкты айыктырат. Кын шакектер жана жамаачылар дагы коргоонун жакшы ыкмалары. Шакектин кемчиликтери – тушуп калышы мумкун же ынгайсыз болушу мумкун. Жамаачылардын кемчиликтери – тери азабы, сейрек кезде баш айлануу жана кусууга алып келет.


- Химиялык жолдор менен коргонуу

Спермициддуу таасири бар кын шамчалары, кремдер, көбуктөр, губка жана таблеткалар сперматозоиддерди талкалайт. Адатта, бул каражаттар жыныстык жол менен жугуучу оруулардан да коргойт – бирок баарынан эмес. Кемчилиги – анын натыйжалылуугу башка ыкмаларга салыштырмалуу кыйла төмөн. Андыктан башка каражаттар менен колдонууну сунуш кылышат.


- Өзгөчо кырдаалда колдонулган контрацепция

Эгерде жыныстык катнашуу болуп буткөн болсо. Экинчи жолу – көп дозадагы гармон таблетка ичуу же болбосо бойго бүтүрбөөчү жез камтыган каражаттарды жатындын ичине койуу керек. Кемчилиги - цикл бузулуу жана кусуу.


- Узгултуккө учураган жыныстык катнаш

Менин пикирим боюнча, коргонуу методдордун тизмесинде болууга татыктуу да эмес, бирок изилдөөлөргө караганда так ушул метод аябай жайылган, анткени ал жөнөкөй. Перлдин индекси (100 айалдын ичинен боюнда болуу боюнча статистикалык санын көрсөткучу). Узгултуккө учураган жыныстык катнаш 27/100 барабар, башкача айтканда каалабаган кошбойлуулукка дээрли 1/3 аялдар учурашат. Бул ыкманын кемчилиги – эффективдуу эмес, жыныстык жол менен жугуу ооруулардын коркунучу бар, партнердун дайыма контролдоп турушун талап кылат, ошондуктан ыракат алуу токтотулат.

Иллюстраторка Астильба, 16 лет. г.Бишкек, Кыргызстан.
Меланхолик-алкоголик. Россия, Трехгорный.
Made on
Tilda